Οι πανάκριβοι…προσφορίτες!

Η λέξη «προσφορίτης» που χρησιμοποιούμε στο Μεγανήσι για το γνωστό μας γαστερόποδο, δεν είναι παρά μια παραφθορά της λέξης «πορφυρίτης», που προέρχεται με τη σειρά της από το επίσημο όνομα του οστράκου: πορφύρα.

Η λέξη πορφύρα, από την αρχαιότητα, προσδιορίζει το βαθυκόκκινο χρώμα. Η ετυμολογία της λέξης δεν είναι σαφής, αλλά προκαλεί εντύπωση το ότι αναφέρεται ακόμα και στις πινακίδες της Κνωσού. Οι πινακίδες (και συγκεκριμένα η ΚΝ Χ976) είναι γραμμένες στη γραμμική Β (po-pu-re) . Πάντως, από το μαλάκιο έχουν παραχθεί δεκάδες λέξεις της Ελληνικής, όπως: πορφυρένιος, πορφυρίτης, πορφυρογέννητος, πορφυρός, πορφυρόχρωμος. Ο αδένας, που βρίσκεται στον τράχηλο του μαλακίου και περιέχει τη χρωστική ουσία, ονομάζεται «ανθός» .

Βιολογικά ο προσφορίτης ανήκει στην Ομοταξία των γαστερόποδων της Οικογένειας των Μυρικιδών και πρόκειται για το είδος murex brandaris (Linn.) 

Οι πορφύρες (δηλαδή το «σκαλτσουμάδι», όπως λέμε στο Μεγανήσι, που βρίσκεται μέσα στο κοχύλι),  όπως είπαμε, ανήκουν στην ομοταξία των γαστερόποδων, που ονομάστηκαν έτσι γιατί το πόδι τους βρίσκεται κάτω από την κοιλιά τους (τη γαστέρα). Το κεφάλι τους είναι σαρκώδες και αρκετά ανεπτυγμένο. Πάνω στο κεφάλι διαθέτουν δύο ζεύγη κεραίες. Στο πρώτο ζεύγος βρίσκονται τα όργανα αφής, ενώ στο δεύτερο τα μάτια. Η σύνδεση του ζώου με το όστρακο γίνεται με πολύ ισχυρούς μύες. Είναι ερμαφρόδιτοι οργανισμοί. Στην ίδια ομοταξία ανήκουν τα σαλιγκάρια της ξηράς και της θάλασσας, οι πεταλίδες κ.ά.  Τα περισσότερα είδη της οικογενείας μύριξ (muricidae), διαθέτουν έναν αδένα που εκκρίνει μια χρωστική ουσία, που έχει το όνομα του οστράκου: πορφύρα. Γενικά δεν είναι βρώσιμα, το κρέας τους θεωρείται τοξικό και μπορεί να προκαλέσει δηλητηριάσεις,  ακόμα και το θάνατο. Είναι σαρκοφάγοι οργανισμοί. Τρέφονται, δηλαδή, με στρείδια και μύδια και γι αυτό αποτελούν πραγματική απειλή για τις μυδοκαλλιέργειες.

  Για τους ψαράδες μας σήμερα,  η πορφύρα είναι απλώς  ένα δόλωμα. Για τους προγόνους μας όμως υπήρξε πανάκριβο μέσο επίδειξης και πλουτισμού. Χρησιμοποιούσαν το Murex brandaris και το porpura haemostoma, για να βάψουν τα πανάκριβα πορφυρένια ενδύματα (και όχι μόνο). Το πορφυρένιο ύφασμα, με το χαρακτηριστικό ανεξίτηλο βαθυκόκκινο χρώμα του, ήταν πανάκριβο αγαθό στην αρχαιότητα και ισοδυναμούσε με την αξία του βάρους του σε ασήμι (κατά τον Θεόπομπο) ή σε πολύτιμους λίθους. Ήταν συνώνυμο της απόλυτης πολυτέλειας και της χλιδής. Κατά τη Ρωμαϊκή μάλιστα εποχή (στα χρόνια του Νέρωνα), υπήρχε νόμος που απαγόρευε στους κοινούς θνητούς να φοράνε πορφυρένια ρούχα. Το κάθε όστρακο έδινε όλο κι όλο μια σταγόνα χρωστικής ουσίας. Αρκεί να αναλογιστείτε ότι από 12.000 κοχύλια, του είδους Murex brandaris, μπορούσαν να παραχθούν ελάχιστα γραμμάρια πορφύρας ικανά να βάψουν ένα μόνο ύφασμα. Η βαφή δεν ήταν κατάλληλη μόνο για τα ενδύματα, αλλά και για το βάψιμο των ανακτόρων ή ακόμα για καλλυντικά προσώπου των γυναικών!

Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι γεμάτες (Ομήρου Ιλιάδα: Γ 125- 128, Η 221, Ω 796. Ομήρου Οδύσσεια, δ 115, κ 351, ω 226) από αναφορές στην πορφύρα: η Ανδρομάχη και η Ελένη, για παράδειγμα, κεντούν πορφυρένια υφάσματα. Ακόμα και ο Αγαμέμνονας, ο Οδυσσέας ή ο Τηλέμαχος παρουσιάζονται να κρατούν πορφυρένια ρούχα. Τέλος, η τέφρα του Έκτορα τοποθετήθηκε σε πορφυρένιο ύφασμα. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί επίσης τον όρο “αλιπόρφυρα” [θαλάσσια πορφύρα] για να τη διακρίνει από τη φυτική πορφύρα που είχε, σαφέστατα, μικρότερη αξία. Γενικά, το πορφυρένιο χρώμα προσέδιδε κύρος και γόητρο και γι” αυτό το χρησιμοποιούσαν μόνο βασιλείς και ιερείς. Η πορφύρα αναφέρεται ακόμα και στον Πίνδαρο και στο Σιμωνίδη (13D, 371P), ενώ στον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου αναφέρονται μέχρι και πορφυρένιοι τάπητες. Εκτενή αναφορά στην πορφύρα γίνεται και στον Πλάτωνα (Κρίτιας 120b και Τίμαιος 67c). Αμέτρητα σπασμένα όστρακα βρέθηκαν στο Παλαιοκάστρο της Κρήτης, στη Λεύκη (το σημερινό Κουφονήσι, που υπήρξε η μεγάλη «βιομηχανία» της χρωστικής ουσίας για όλη τη Μεσόγειο), στα Κύθηρα αλλά ακόμα και στον ίδιο το βράχο της Ακρόπολης των Αθηνών, που μαρτυρούν τα εργαστήρια παραγωγής χρωμάτων. Αναφορά στην επεξεργασία της χρωστικής ουσίας γίνεται στον Αριστοτέλη (περί Ζώων Ιστορίας V15), αλλά, κυρίως, στον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο (Historia naturalis IX, 124- 142) ο οποίος υποστηρίζει, εκτός των άλλων, ότι η καλύτερη πορφύρα της Ευρώπης παράγεται στις ακτές της Λακωνίας.

Σύμφωνα με τις αρχαίες μαρτυρίες, αφού αφαιρούσαν τον «ανθό», τον έβαζαν στην άλμη και πρόσθεταν λίγο ξύδι. Το άφηναν στον ήλιο και σιγά – σιγά το χρώμα από κίτρινο γινόταν κατακόκκινο. Τότε το αραίωναν ή το συμπύκνωναν με το βράσιμο. Αν σ’ αυτήν τη βαφή προσέθεταν άνθη υακίνθου το χρώμα ήταν βιολετί, αλλά σαφέστατα εθεωρείτο κατώτερης ποιότητας.

 

Οι πορφύρες δεν είναι βρώσιμες ωστόσο σε αρχαία κείμενα υπάρχουν μαρτυρίες για την παρασκευή τους αλλά, μάλλον, και τότε ακόμα τις χρησιμοποιούσαν περισσότερο για φαρμακευτική χρήση παρά ως κύρια τροφή.

Κατά τον γιατρό Ξενοκράτη (περί της των ένυδρων τροφής Γ΄ΧΧΙΙ) οι καλύτερες πορφύρες είναι οι σκληρότερες. Αν τις φάμε με μέτρο είναι «διουρητικοί, ιδρωτικοί, σιελοποιοί». Αν, όμως, υπερβάλλουμε είναι «χολερώδεις και ναυτιώδεις».

Ο γιατρός Ορειβάσιος (Ορειβασ. Λογ. Δ΄κζ΄) υποστηρίζει ότι για να αποκτήσουν πιο γλυκιά γεύση πρέπει να τα βράσουν δυο τρεις φορές σε καθαρό νερό. Ο Ορειβάσιος, ακόμα, σε άλλο κείμενο (Συν. Β΄νγ΄) υποστηρίζει ότι η πορφύρα ως τροφή δεν έχει καμία αξία, αλλά ο άλυκος χυμός της καταπολεμά τις παθήσεις του στομάχου. Σήμερα, πάντως, οι επιστημονες θεωρούν ότι το κρέας τους είναι μόνιμα τοξικό ( δηλητηριώδες), ακόμα και αν το βράσουμε.

Ο Λατίνος Ιστορικός, ο Πλίνιος, ο Πρεσβύτερος, (Historia naturalis IX, 124- 142) μας δίνει μία από τις ελάχιστες αναφορές αλιείας με πεταχτάρι στην αρχαιότητα. Υποστηρίζει, λοιπόν, ότι οι αρχαίοι ψαράδες έδεναν ημιθανή μύδια και τα πέταγαν στη θάλασσα, ώσπου να κολλήσει επάνω τους η πορφύρα. Τότε, τράβαγαν γρήγορα το δόλωμα μαζί με τους… προσφορίτες!

Πηγές:

Ομήρου Ιλιάδα: Γ 125- 128, Η 221, Ω 796.

Ομήρου Οδύσσεια, δ 115, κ 351, ω 226

Σιμωνίδης (13D, 371P)

Πλάτωνας (Κρίτιας 120b και Τίμαιος 67c)

Αριστοτέλης (περί Ζώων Ιστορίας V15)

Ξενοκράτης (περί της των ένυδρων τροφής Γ΄ΧΧΙΙ)

Ορειβάσιος (Ορειβασ. Λογ. Δ΄κζ΄)

Πλίνιος, ο Πρεσβύτερος, (Historia naturalis IX, 124- 142)

e-Πηγή: 24grammata

Απο τον/την

Φαρμακοποιός,συγγραφέας, σκακιστής.

2 Responses to "Οι πανάκριβοι…προσφορίτες!"

  1. Γιωργος Ραχιωτης Φυσιολατρης says:

    Δηλαδη ο προσφοριτης ειναι ο σφετεριστης του κελυφους του μαλακιου ή το μαλάκιο το ιδιο; δεν το καταλαβαινω. Αν ειναι το γαστεροποδο τοτε δεν ειναι προσφοριτης αλλα σκαλτσουμαδι που μπορει να μπει σε οποιοδηποτε αδειο κελυφος ,ενω αν ειναι το μαλακιο ,ο κανονικος δηλαδη ενοικος του οστρακου, τοτε οχι μονο δεν ειναι τοξικος αλλα τρωγεται μετα μανιας απο ανθρωπους και τσιπουρες.

    ΥΓ: μας εξεγκαρδισες.

    Απάντηση
    • Παναγιώτης Κονιδάρης says:

      Χα-χα!

      Προφανέστατα η πορφύρα (ως χρωστική) έβγαινε από το γαστερόποδο (σκαλτσουμάδι) που έκανε σπίτι του το κοχύλι. Όλο το συμβιωτικό σύστημα (κοχύλι και ζωύφιο) ονομαζόταν ξανά πορφύρα, μεταγενέστερα πορφυρίτης (προσφορίτης).

      Δεν παράγουν όμως όλα τα σκαλτσουμάδια την κατακόκκινη χρωστική, μόνο δύο είδη, το Ηaustellum brandaris και το Hexaplex trunculus. Άρα, μπορεί οι προσφορίτες που τρώμε στο νησί να μην είναι αυτού του τύπου, εξάλλου δεν έχω βρει αναφορά για παραγωγή πορφύρας στο Ιόνιο, πλην των Κυθήρων.

      Επίσης το ότι ένας οργανισμός είναι τοξικός δε σημαίνει ότι κεραυνοβολείσαι με το που θα τον “γγιάξεις! Μπορεί να χρειάζεται να φας ένα μαστέλο (που σ” έχω ικανό!) για να φανεί η τοξική του δράση.Τέλος, ό,τι είναι τοξικό για τον άνθρωπο, δεν είναι απαραίτητα τοξικό και για τις τσιπούρες. Ή για τους ολφούς…

      Απάντηση

Απαντηστε

Πάρτε μέρος στην συζήτηση!

Σχολιάστε

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

© Copyright - Meganisi Times - 2011